Davlat qarzi: Pullar nimaga ishlatilgan?

Iqtisodiyot va moliya vazirligining hisobotiga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasining davlat qarzi 2025-yil oktabr holatiga ko‘ra jiddiy ravishda oshib, $43 mlrd. 969 mln. yetdi. Bu ko‘rsatkich oldingi yilning shu davriga nisbatan sezilarli o‘sishni ko‘rsatib, $4 mlrd. 884 mln.ga (yoki 1,12 baravarga) ko‘paygan.

Hisobot davri boshidan beri davlat qarzining hajmi $3 mlrd 75 mln miqdorida oshgan bo‘lib, bu 9,3 foiz o‘sish dinamikasini ko‘rsatadi. Ushbu o‘sish natijasida davlat qarzining yalpi ichki mahsulotga nisbatan ulushi 32,3 foiz darajasiga yetgan.

Davlat qarzining ushbu darajasi (YaIMning 32,3%) xalqaro miqyosda o‘rtacha darajada hisoblansa-da, o‘sish sur'ati (9,3% va 1,12 baravar) xavotirlanishga asos bo‘lishi mumkin. Hukumat qarzni samarali boshqarishi va olingan mablag'larni iqtisodiy o‘sishni ta‘minlaydigan loyihalarga yo‘naltirishi muhimdir.

2025-yil oktabr holatidagi ma‘lumotlar O‘zbekistonda davlat qarzining tezlashgan o‘sishini tasdiqlaydi. Qarz $44 milliardga yaqinlashib, uning YaIMga nisbati 32,3 foizga yetgan. Eng katta xavotir qarzning tuzilmasi bilan bog‘liq: qarzning 84 foizi tashqi valyutada bo‘lib, uning yillik o‘sish sur'ati (13,9%) ichki qarzning o‘sishidan ancha yuqori.

Bu holat milliy valyuta kursining o‘zgaruvchanligiga bog‘liq bo‘lgan valyuta xavfini va kelajakdagi byudjet yukini kuchaytiradi. Shu sababli, hukumat qarzni xavfsiz darajada ushlab turish va qarz mablag‘larining samaradorligini oshirish bo‘yicha ehtiyot choralarini ko‘rishi zarur.

Ichki qarzning tarkibini tahlil qilganimizda, uchinchi chorak yakunlarida uning YaIMga nisbati 5,3 foizni tashkil etgani ma‘lum bo‘ldi. Foiz stavkalari bo‘yicha ichki qarzning deyarli barchasi ($5 mlrd. 858 mln. yoki 13 foizi) qat’iy belgilangan foiz stavkasi ostida olingan. Foizsiz qarzlar miqdori ham salmoqli bo‘lib, $1 mlrd. 299 mln.ni (3 foiz) tashkil etadi, o‘zgaruvchan foiz stavkadagi qarzlar esa juda kam ($92 mln.).

Muddati jihatidan qaraganda, ichki qarzning katta qismi, $4 mlrd. 285 mln. (10%), uzoq muddatli (bir yildan ortiq) majburiyatlardir. Bir yil ichida so‘ndirilishi kerak bo‘lgan qarzlar $1 mlrd. 964 mln. (4 foiz)ni tashkil etadi, qisqa muddatli qarzlar esa $1 mln. bilan minimal darajada turibdi.

Davlat qarzi dinamikasi (2017-2025)

Ushbu ma‘lumotlar O‘zbekiston ichki qarzining nisbatan barqaror tuzilishga ega ekanligini ko‘rsatadi. Ichki qarzning aksariyat qismi qat’iy foiz stavkasiga ega bo‘lib, bu kelajakdagi foiz to‘lovlarining kutilmagan o‘zgarishidan himoya qiladi. Shuningdek, qarzning asosiy ulushi uzoq muddatli ekanligi (bir yildan ortiq muddatli qarzlar ustunligi) hukumatga qarzni qaytarish yukini vaqt bo‘yicha taqsimlash imkonini beradi.

Davlat qarzining asosiy ulushini tashqi qarzlar tashkil etadi. Uchinchi chorak yakuniga ko‘ra, bu ko‘rsatkich $36 mlrd. 721 mln. tashkil etgan bo‘lib, u YaIMga nisbatan 27 foizga tengdir.

Qayd etilishicha, 2025-yilning dastlabki yarim yilligida O‘zbekistonning umumiy tashqi qarzi $72 mlrd.dan oshgan, shundan davlat tashqi qarzi $36,8 mlrd.ni, korporativ qarz esa $35,4 mlrd.ni tashkil qilgan.

Davlat tashqi qarzining foiz stavkalari bo‘yicha taqsimoti quyidagicha:

$20 mlrd. 352 mln. (46%) qat’iy belgilangan foiz stavkasida turadi;

$16 mlrd. 75 mln. qarz esa o‘zgaruvchan foiz stavkadan iborat.

Ushbu ma‘lumotlar O‘zbekiston Respublikasining moliyaviy majburiyatlarida tashqi qarzning ustunligini yana bir bor tasdiqlaydi (YaIMga nisbatan 27%).

Unga ko‘ra:

Birinchidan, qarz turi: Tashqi qarzning asosiy qismi ($36,8 mlrd.) davlat hissasiga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa-da, mamlakatning umumiy tashqi qarz yuki korporativ qarzlar bilan birgalikda $72 mlrd.ni tashkil etadi. Bu xususiy sektorning ham sezilarli darajada xorijiy majburiyatlarga ega ekanligini ko‘rsatadi.

Ikkinchidan, xavf omili: Tashqi qarzning $16 mlrd.dan ortiq qismi o‘zgaruvchan foiz stavkasida turishi global moliyaviy bozorlardagi foiz stavkalarining o‘zgarishiga juda sezgir bo‘lishini anglatadi. Foiz stavkalari oshsa, qarzga xizmat ko‘rsatish xarajatlari keskin ortishi mumkin.

Tashqi qarzning 83 foizi, ya‘ni $36 mlrd. 389 mln. dollari bir yildan ortiq muddatda so‘ndiriladigan uzoq muddatli majburiyatlardan iborat. Faqat $332 mln. (1 foizi) bir yil ichida so‘ndirilishi kerak bo‘lgan qismga tegishli.

Mutaxassislarning fikricha, mamlakatning yalpi tashqi qarz (davlat va korporativ) hajmi so‘nggi besh yilda 2,5 baravarga, pandemiyadan oldingi davrga nisbatan esa 3,4 baravarga oshgan.

Markaziy bank hisobotlari umumiy tashqi qarzning keskin o‘sishini ko‘rsatadi: oxirgi uch oyda $3,8 mlrd.ga, bir yilda esa $15,6 mlrd.ga ko‘paygan. Bu o‘sish davlat qarzi va korporativ qarzlarning teng darajada ortishi hisobiga yuzaga kelgan.

Bu ma‘lumotlar tashqi qarzning tarkibiy va dinamik jihatdan muhim o‘zgarishlarini ko‘rsatadi:

Birinchidan, tashqi qarzning deyarli butun qismi uzoq muddatli ekanligi (83% dan ortiq) yaqin kelajakda davlat byudjetiga tushadigan birdaniga qarzni qaytarish yukini kamaytiradi.

Ikkinchidan, yalpi tashqi qarz so‘nggi yillarda eksponensial o‘sgan (5 yilda 2,5 baravar), bu o‘sish sur'ati Markaziy bank ma‘lumotlariga ko‘ra, oxirgi bir yilda $15,6 mlrdni tashkil etgan. Bu yuqori xavf omili bo‘lib, kelajakda qarzga xizmat ko‘rsatish masalasiga jiddiy yondashuvni talab qiladi.

Uchinchidan, umumiy qarzning o‘sishi nafaqat davlat, balki korporativ (xususiy) sektor majburiyatlarining ham bir xilda o‘sishi hisobiga yuzaga kelgan. Bu esa xususiy sektorning ham tashqi moliyalashga yuqori darajada bog'liq ekanligini ko‘rsatadi.

Tashqi qarzning eng katta qismi (47%) bevosita byudjet taqchilligini yopish va uni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan. Bu mablag‘lar aniq iqtisodiy o‘sishni ta‘minlaydigan loyihalar emas, balki joriy xarajatlar va ijtimoiy majburiyatlarni moliyalashtirishga ketishi ehtimoli yuqori.

Qolgan mablag‘larning katta qismi strategik sohalarga (energetika, qishloq xo‘jaligi, kommunal va transport infratuzilmasi) yo‘naltirilgan. Bu investitsiyalar uzoq muddatda iqtisodiy o‘sishga xizmat qilishi mumkin, biroq byudjetni qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan qismning ustunligi, olingan qarzning investitsiyaviy samaradorligi masalasini kun tartibiga qo‘yadi.

O‘zbekiston davlatining tashqi qarz majburiyatlari bir nechta asosiy manbalardan, jumladan, xalqaro moliya institutlari (XMI), xorijiy hukumatlarning moliya tashkilotlari hamda xususiy investorlar tomonidan jalb qilingan.

Xususan, xalqaro moliya institutlari asosiy kredit beruvchi hisoblanadi: ular jami tashqi qarzning 54 foizini, ya‘ni $19 mlr.d 846 mln.ni tashkil qiladi.

Davlat tashqi qarzi ulushi

Davlatning tashqi qarz jalb qilingan manbalarida xorijiy hukumatlarning moliyaviy tashkilotlari muhim o‘rinni egallaydi. Ular suveren majburiyatlarning 30 foizini yoki $11 mlrd. 37 mln. tashkil qiladi.

Tashqi qarz manbalari tahlili shuni ko‘rsatadi, asosiy kredit beruvchilar: O‘zbekiston tashqi qarzining asosiy qismi Xalqaro Moliya Institutlari (54%) va xorijiy hukumat tashkilotlari (30%) dan jalb qilingan. Bu esa qarzning hukumatlararo va imtiyozli moliyalashtirish kanallari orqali olinganligini anglatadi.

Xorijiy hukumatlarning tashkilotlari (masalan, Eksport-Kredit Agentliklari yoki taraqqiyot banklari) ulushining yuqoriligi olingan qarzlar ortida ikki tomonlama siyosiy va iqtisodiy aloqalar mavjudligini ko‘rsatadi.

Tashqi qarzni moliyalashtirish manbalari orasida investorlarning ham ulushi mavjud bo‘lib, u umumiy qarzning 16 foizini tashkil qiladi. Xususan, 2025-yilning yanvar-sentabr oylari oralig‘ida xalqaro obligatsiyalar hajmi $1,7 mlrd.ga ortib, jami $5,84 mlrd.ga yetgan.

Qarzning katta qismi Xalqaro Moliya Institutlari (54%) va xorijiy hukumatlarning tashkilotlari (30%) kabi imtiyozli va hukumatlararo manbalardan olingan.

Davlat tashqi qarzi ulushi (XMI, tashkilot, jamg‘armalar kesimida)

Obligatsiyalar orqali olingan mablagʻ (16%) investitsiya bozorlariga bogʻliqlikni aks ettiradi. Xalqaro obligatsiyalar hajmining $5,84 mlrd.ga yetishi va tez oʻsishi ($1,7 mlrd.ga oshganligi) mamlakatning tijoriy moliyalashtirishga kirish imkoniyati kengayganini koʻrsatadi, biroq bu manbalar odatda qattiqroq shartlar va yuqoriroq foiz stavkalarini talab qiladi.

Vazirilik ma‘lumotlariga tayanadigan bo‘lsak, kelgusi to‘rt yillikda, ya‘ni 2025-yildan 2028-yil oralig‘ida, davlat qarzining YaIMga nisbati 35 foizlik ko‘rsatkichdan jiddiy chetga chiqmasligi prognoz qilinmoqda.

Taqdim etilgan qarz raqamlari xavotir uyg‘otishiga qaramay qarzga mutlaq miqdor emas, balki YaIMga nisbatan baho berish zarur.

Markaziy bankga ko‘ra , iqtisodiyot qarzdan tezroq o‘sayotganini qayd etilib, so‘nggi besh yilda qarzning nisbiy ko‘rsatkichi 32 foizdan 29 foizga pasayganini ma‘lum qildi va tashqi qarz barqarorligi bo‘yicha xatarlar mavjud emas.

Bundan tashqari, 2025-yil va 2026-yillar uchun budjet taqchilligi yalpi ichki mahsulotning 3 foizidan oshmasligi prognoz qilinmoqda. Hukumatning fikricha, bu darajani saqlash tashqi qarz bilan bog‘liq muammolarni keltirib chiqarmaydi.

Rasmiy nuqtai nazarga ko‘ra, qarz mutlaq miqdorda oshsa-da, iqtisodiy o‘sish sur'ati yuqoriligi tufayli nisbiy barqarorlik saqlanib qolmoqda, ya‘ni qarzning YaIMga nisbati nazorat ostida.

Davlat qarzi dinamikasi

Kelgusi yillarda byudjet taqchilligini YaIMning 3 foizi atrofida ushlab turish bo‘yicha qat’iy maqsad qo‘yilishi, hukumatning fiskal intizomni saqlashga intilayotganini va bu orqali qarz bosimini kamaytirishni reja qilayotganini bildiradi.

Markaziy bank raisi Temur Ishmetovning ta‘kidlashicha, korporativ sektorda qarzlar biroz oshgan, bu tashkilotlarning investitsion faolligini oshirish maqsadida to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarz, shuningdek, qimmatli qog‘ozlar va yevroobligatsiyalar chiqarishi hisobiga yuzaga kelgan. Ishmetov ushbu faollikni ijobiy ko‘rsatkich sifatida baholagan.

Bundan tashqari, faqat qarz emas, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (TXI) ham oshgan: to‘qqiz oy yakunlari bo‘yicha TXI hajmi o‘tgan yilga nisbatan 55 foizga oshishi juda yaxshi natija sifatida qayd etilgan.

Iqtisodiyot va moliya vaziri Jamshid Qo‘chqorovga ko‘ra davlat qarzi mo‘tadil darajada saqlanib qolmoqda va infratuzilma, ijtimoiy va boshqa rivojlanish sohalariga yo‘naltirilmoqda. Shuningdek, byudjet taqchilligida nominal ko‘rsatkichlarning oshishi real holatni to‘liq aks ettirmaydi. 2023-yilda taqchillik YaIMga nisbatan 5%ni tashkil etgan bo‘lsa, 2026-yilga kelib 59 trln. so‘mlik taqchillik 3% darajasida bo‘lishi rejalashtirilmoqda.

Byudjet taqchilligi o‘z vazifasini faqat iqtisodiyot o‘sib borayotgan paytda bajaradi. Ya’ni, taqchillik qo‘shimcha mablag‘ jalb qilib, iqtisodiyotni rag‘batlantirishi kerak. Agar qarz olinib, mablag‘ iqtisodiyotga yo‘naltirilsa-yu, ammo iqtisodiy o‘sish bo‘lmasa – bu noto‘g‘ri yondashuv hisoblanadi.

O‘zbekistonda so‘nggi yillarda barqaror va yuqori iqtisodiy o‘sish kuzatilmoqda; bu yil kamida 7% o‘sish kutilayotgan bo‘lsa, XVJ prognoziga ko‘ra bu ko‘rsatkich 7,3%ni tashkil etadi.

Byudjet taqchilligining mavjudligi o‘z-o‘zidan salbiy holat emas - u iqtisodiyotni rag‘batlantirishning tabiiy va zarur vositasidir. Muhimi, taqchillik me’yorida bo‘lishi va iqtisodiy o‘sish bilan birga kechishi kerak. Xalqaro tajriba asosida 3% atrofidagi taqchillik optimal daraja sifatida e’tirof etiladi, chunki bu davlat qarzining boshqariladigan sur’at bilan ko‘payishiga imkon beradi va makroiqtisodiy barqarorlikni saqlab qoladi.

Korporativ qarzdorlikning oshishi xususiy sektorning investitsion ishtahasi va tashqi moliyalashtirish imkoniyatlari kengayganini, shuningdek, kapital bozorlari rivojlanayotganini ko‘rsatadi.

TXI hajmining 55% ga oshishi, qarzga bo‘lgan ishonchdan tashqari, mamlakatga qarz bo‘lmagan barqaror investitsiya oqimlari ham kirib kelayotganini ko‘rsatadi, bu esa iqtisodiy barqarorlik uchun muhim.

Markaziy Osiyo davlatlari orasida tashqi qarzning nominal hajmiga ko‘ra Qozog‘iston yetakchi ($172,8 mlrd.). Tahlillarga ko‘ra, O‘zbekiston yalpi tashqi qarzning o‘sish sur’ati bo‘yicha mintaqada yetakchilik qilmoqda. Masalan, shu davrda Qirg‘iziston 42,3%, Qozog‘iston 5,4%, Tojikiston 6% o‘sish suratini ko‘rsatgan.  

Davlat qarzini byudjet taqchilligiga va teng qismini investitsiyalarga yo‘naltirish rejasi, qarzning zudlik bilan moliyalashtirish ehtiyojlari va uzoq muddatli rivojlanish maqsadlarining o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga urinishini ko‘rsatadi.

Hukumat qarz yukini oshirishda davom etsa-da, uni iqtisodiy rivojlanishni tezlashtiruvchi vosita sifatida ishlatmoqda. Qarzning uzoq muddatli va imtiyozli manbalardan olinishi ijobiy, biroq yuqori o‘sish sur’ati, o‘zgaruvchan foiz stavkalari va byudjetni moliyalashtirishga yo‘naltirilgan qismning ustunligi, hukumatdan qarz mablag‘larining investitsion samaradorligini doimiy nazorat qilishni va fiskal intizomni saqlashni talab qiladi.

R.Salayev,

kafedra mudiri

*Materialda keltirilgan fikrlar muallifga tegishli bo‘lib, ular Diplomat Universityning qarashlarini aks ettirmaydi.